Yếu Tố Có Hại Trong Môi Trường Lao Động Là Gì? 5 Danh Mục Và Cách Kiểm Soát

Yếu tố có hại trong môi trường lao động là những yếu tố gây suy giảm sức khỏe người lao động một cách từ từ, khác với yếu tố nguy hiểm vốn gây tai nạn tức thời.

Danh mục các yếu tố này được quy định tại Mục II Phụ lục I ban hành kèm theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP, gồm năm nhóm: vi khí hậu bất lợi, yếu tố vật lý, bụi các loại, hơi khí độc, và yếu tố tâm sinh lý cùng ec-gô-nô-my.

Điểm đáng chú ý với doanh nghiệp là nghĩa vụ đi kèm. Nghị định yêu cầu kiểm tra và đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng, chống ít nhất một lần mỗi năm, trong đó có cả việc sử dụng và bảo quản phương tiện bảo vệ cá nhân.

Những điểm chính

• Yếu tố có hại gây bệnh nghề nghiệp theo thời gian, còn yếu tố nguy hiểm gây tai nạn tức thời.
• Danh mục gồm năm nhóm theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP.
• Doanh nghiệp phải kiểm tra và đánh giá biện pháp phòng chống ít nhất một lần mỗi năm.
• Nội dung kiểm tra bao gồm cả việc sử dụng và bảo quản phương tiện bảo vệ cá nhân.
• Trang phục bảo hộ là lớp kiểm soát cuối cùng và cũng là lớp dễ bị bỏ quên nhất.

Yếu tố có hại trong môi trường lao động là gì?

Yếu tố có hại là những yếu tố trong điều kiện lao động có thể gây suy giảm sức khỏe hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động.

Đặc điểm chung của nhóm này là tác động tích lũy. Người lao động thường không cảm nhận được tổn thương ngay trong ca làm việc, mà hậu quả xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm tiếp xúc.

Phân biệt yếu tố nguy hiểm và yếu tố có hại

Hai khái niệm này hay được dùng lẫn nhau, nhưng luật phân biệt khá rõ và cách xử lý cũng khác nhau.

• Yếu tố nguy hiểm gây chấn thương hoặc tử vong tức thời. Ví dụ là vật rơi từ trên cao, bộ phận máy đang quay, điện giật hoặc cháy nổ. Hậu quả thường là tai nạn lao động.
• Yếu tố có hại gây suy giảm sức khỏe theo thời gian. Ví dụ là bụi silic, tiếng ồn, hơi dung môi hoặc nhiệt độ cao kéo dài. Hậu quả thường là bệnh nghề nghiệp.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tế. Yếu tố nguy hiểm thường được phát hiện ngay vì có tai nạn, còn yếu tố có hại chỉ lộ ra khi đo đạc hoặc khi khám sức khỏe định kỳ. Vì vậy, nhóm thứ hai dễ bị bỏ sót hơn trong thực tế quản lý.

Danh mục yếu tố có hại theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP

Vi khí hậu bất lợi

Nhóm này gồm nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió và bức xạ nhiệt.

Trong điều kiện Việt Nam, đây thường là nhóm phổ biến nhất nhưng lại ít được quản lý chặt. Nhiệt độ cao kết hợp độ ẩm cao làm giảm khả năng thoát nhiệt của cơ thể, dẫn tới mệt mỏi, giảm tập trung và nguy cơ sốc nhiệt.

Yếu tố vật lý

Nhóm này gồm ánh sáng, tiếng ồn theo dải tần, rung chuyển theo dải tần, vận tốc rung đứng hoặc ngang, phóng xạ, điện từ trường tần số công nghiệp, điện từ trường tần số cao, bức xạ tử ngoại và các yếu tố vật lý khác.

Tiếng ồn và rung là hai yếu tố thường gặp nhất trong nhà máy cơ khí và chế biến.

Bụi các loại

Danh mục liệt kê bụi toàn phần, bụi hô hấp, bụi thông thường, bụi silic, bụi amiăng, bụi kim loại, bụi than, bụi talc, bụi bông và các loại bụi khác.

Điểm cần lưu ý là bụi hô hấp, tức phần hạt đủ nhỏ để đi sâu vào phổi, được tách riêng khỏi bụi toàn phần. Hai chỉ tiêu này được đo khác nhau và có ngưỡng khác nhau.

Hơi khí độc

Nhóm này gồm thủy ngân, asen, oxit cacbon, benzen và các hợp chất như toluene và xylene, trinitro toluen, nicotin, hóa chất trừ sâu và các hóa chất khác.

Với doanh nghiệp sử dụng nhiều hóa chất, việc kiểm soát nhóm này gắn liền với hệ thống quản lý an toàn lao động trong sản xuất nói chung.

Yếu tố tâm sinh lý và ec-gô-nô-my

Nhóm này gồm đánh giá gánh nặng thần kinh tâm lý và đánh giá ec-gô-nô-my, tức là sự phù hợp giữa con người với máy móc, tư thế và tổ chức công việc.

Đây là nhóm nằm trong danh mục pháp lý nhưng ít được đo đạc nhất trên thực tế, dù các vấn đề về cơ xương khớp do tư thế làm việc khá phổ biến.

Yếu tố có hại ảnh hưởng tới người lao động như thế nào?

• Bệnh nghề nghiệp, chẳng hạn bệnh bụi phổi silic, điếc nghề nghiệp hoặc nhiễm độc hóa chất.
• Giảm năng suất và tăng sai sót, do mệt mỏi, khó chịu hoặc mất tập trung.
• Tăng nguy cơ tai nạn, vì người mệt hoặc khó chịu dễ thao tác sai.
• Chi phí gián tiếp cho doanh nghiệp, gồm nghỉ việc, thay thế nhân sự và chi phí y tế.

Điểm chung là tác động đến chậm và khó quy trực tiếp cho một nguyên nhân duy nhất, nên dễ bị xem nhẹ trong ngắn hạn.

Quan trắc môi trường lao động

Vì yếu tố có hại thường không cảm nhận được, cách duy nhất để biết mức độ là đo.

Quan trắc môi trường lao động là hoạt động đo đạc các yếu tố trong danh mục tại chính nơi làm việc, rồi so sánh với giới hạn cho phép. Kết quả cho biết vị trí nào vượt ngưỡng và cần can thiệp.

Trên thực tế, kết quả quan trắc còn phục vụ ba mục đích khác:

• Làm căn cứ xác định vị trí nào cần trang cấp phương tiện bảo vệ cá nhân, và loại nào.
• Làm căn cứ cho khám sức khỏe định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.
• Làm hồ sơ khi làm việc với cơ quan quản lý hoặc khi khách hàng đánh giá nhà cung cấp.

Thứ tự ưu tiên các biện pháp kiểm soát

Không phải biện pháp nào cũng hiệu quả như nhau. Thứ tự ưu tiên thường được áp dụng như sau:

1. Loại bỏ yếu tố có hại khỏi quy trình.
2. Thay thế bằng vật liệu hoặc công nghệ ít gây hại hơn.
3. Biện pháp kỹ thuật, chẳng hạn hút cục bộ, che chắn, cách âm hoặc thông gió.
4. Biện pháp tổ chức, gồm luân phiên ca, giảm thời gian tiếp xúc và huấn luyện.
5. Phương tiện bảo vệ cá nhân, là lớp cuối cùng.

Bốn nhóm đầu làm giảm mức độ yếu tố có hại tại nguồn. Nhóm cuối chỉ ngăn cách người lao động với yếu tố vẫn đang tồn tại, nên hiệu quả phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng thực tế của trang thiết bị. Nguyên tắc này được trình bày kỹ hơn trong bài về phương tiện bảo vệ cá nhân (PPE).

Một biện pháp cũng có thể tạo ra yếu tố có hại khác

Đây là điểm ít được nhắc tới nhưng khá quan trọng khi lập phương án.

Trang phục bảo hộ dày hơn giúp chống nhiệt bức xạ hoặc văng bắn, nhưng đồng thời làm giảm khả năng thoát nhiệt của cơ thể. Trong nhà xưởng đã nóng sẵn, việc này có thể làm tăng yếu tố vi khí hậu bất lợi.

Với khu vực kiểm soát tĩnh điện, bài viết về ESD là gì mô tả cách trang phục tham gia vào hệ thống kiểm soát.

Tương tự, găng tay chống cắt cấp cao làm giảm độ khéo tay. Nếu thao tác đòi hỏi sự tinh tế, người lao động có xu hướng tháo găng, và khi đó mức bảo vệ thực tế bằng không.

Vì vậy, khi chọn vật liệu và mức bảo vệ, cần cân nhắc cả yếu tố mà biện pháp đó có thể tạo thêm. Bài tổng hợp về vải may đồng phục bảo hộ so sánh các nhóm vải theo từng môi trường làm việc.

Nghĩa vụ kiểm tra và đánh giá hằng năm

Nghị định 39/2016/NĐ-CP không dừng ở việc liệt kê danh mục. Văn bản còn quy định người sử dụng lao động phải lập kế hoạch và tổ chức kiểm tra, đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng, chống ít nhất một lần mỗi năm. Với cơ sở sản xuất, kinh doanh, việc kiểm tra phải được thực hiện đến cấp tổ, đội, phân xưởng.

Nội dung kiểm tra bao gồm nhiều hạng mục, trong đó có việc sử dụng và bảo quản phương tiện bảo vệ cá nhân.

Đây là chi tiết đáng chú ý. Quy định không chỉ hỏi doanh nghiệp đã cấp phát hay chưa, mà còn hỏi trang bị đó đang được sử dụng và bảo quản như thế nào. Nói cách khác, hồ sơ trang cấp một lần là chưa đủ.

Vì sao lớp trang phục là mắt xích dễ bị bỏ quên nhất

Trong năm lớp kiểm soát, bốn lớp đầu thường là dự án có đầu tư, có nghiệm thu và có người phụ trách. Hệ thống hút bụi được lắp đặt, phòng cách âm được xây dựng, quy trình được ban hành.

Lớp thứ năm thì khác. Trang phục được cấp phát rồi đi theo từng người, qua từng ca, qua từng lần giặt. Không có nghiệm thu, và thường không có ai theo dõi tình trạng sau ngày cấp phát.

Vấn đề nằm ở chỗ đặc tính bảo vệ của trang phục kỹ thuật giảm dần theo thời gian sử dụng và số lần giặt, trong khi bề ngoài có thể không thay đổi rõ rệt. Các tiêu chuẩn quần áo bảo hộ vì vậy thường gắn với điều kiện bảo quản và số chu kỳ giặt, chứ không chỉ với thông số ban đầu.

Khi đoàn kiểm tra hỏi lớp kiểm soát cuối cùng đang ở tình trạng nào, đây thường là câu hỏi khó trả lời nhất.

Quản lý trang phục bảo hộ cùng Lindström Việt Nam

Trong toàn bộ danh mục yếu tố có hại ở trên, trang phục bảo hộ tham gia vào nhiều nhóm cùng lúc: chắn bụi, hạn chế tiếp xúc hóa chất, bảo vệ trước nhiệt và kiểm soát tĩnh điện.

Điểm khác biệt là lớp này cần được duy trì liên tục thì mới giữ được tác dụng, và đó cũng là phần khó nhất khi doanh nghiệp tự quản lý ở quy mô vài trăm bộ.

Dịch vụ cho thuê đồng phục lao động của Lindström Việt Nam đảm nhận phần này. Trang phục được chọn theo yếu tố có hại tại từng vị trí, thu hồi và giặt theo quy trình phù hợp với từng loại vật liệu, kiểm tra sau mỗi lần xử lý, sửa chữa hoặc thay khi không còn đáp ứng yêu cầu.

Nếu doanh nghiệp đang rà soát lại danh mục trang phục theo kết quả quan trắc môi trường lao động, liên hệ với Lindström Việt Nam để trao đổi về nhu cầu cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố có hại trong môi trường lao động là gì?

Đây là những yếu tố gây suy giảm sức khỏe hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động theo thời gian. Danh mục được quy định tại Mục II Phụ lục I ban hành kèm theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP.

Có bao nhiêu nhóm yếu tố có hại?

Danh mục theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP gồm năm nhóm: vi khí hậu bất lợi, yếu tố vật lý, bụi các loại, hơi khí độc, và yếu tố tâm sinh lý cùng ec-gô-nô-my.

Yếu tố nguy hiểm và yếu tố có hại khác nhau thế nào?

Yếu tố nguy hiểm gây tai nạn tức thời, chẳng hạn vật rơi hoặc điện giật. Yếu tố có hại tác động tích lũy và thường dẫn tới bệnh nghề nghiệp sau thời gian dài tiếp xúc.

Doanh nghiệp phải kiểm tra biện pháp phòng chống bao lâu một lần?

Theo Nghị định 39/2016/NĐ-CP, ít nhất một lần mỗi năm. Với cơ sở sản xuất, kinh doanh, việc kiểm tra phải thực hiện đến cấp tổ, đội, phân xưởng.

Trang phục bảo hộ có nằm trong nội dung kiểm tra không?

Có. Nội dung kiểm tra bao gồm việc sử dụng và bảo quản phương tiện bảo vệ cá nhân, chứ không chỉ việc đã trang cấp hay chưa.